ORHAN KEMAL, asıl adı Mehmet RaÅŸit Öğütçü (Adana 1914 - Sofya 1970) T.B.M.M. 1. dönem Kastamonu milletvekili (1920-1923) avukat Abdülkadir Kemali’nin oÄŸlu. Babasının Ahali Fırkası’nı kurmasının (1930) ardından, geliÅŸen olaylar sonucu ailesi Suriye’ye göç ettiÄŸi için ortaokul son sınıfta öğretimini bıraktı (yaÅŸamının bu dönemini “Küçük Adamın Notları” baÅŸlığı altında yayımlamaya baÅŸladığı yaÅŸamöyküsel romanı Baba Evi’nde (1949) konu edinmiÅŸtir). Bir süre sonra doÄŸduÄŸu kente dönerek pamuk fabrikalarında işçilik, dokumacılık, ambar memurluÄŸu, Verem SavaÅŸ DerneÄŸi’nde kâtiplik yaptı (yaÅŸamının bu dönemi, Yugoslavya göçmeni bir ailenin işçi kızıyla evlenmesinin (1937) hikâyesi Avare Yıllar (1950), Cemile (1952) Dünya Evi (1960), ArkadaÅŸ Islıkları (1968) romanlarına konu olmuÅŸtur). Askerlik görevini yaparken ceza yasasının 94. maddesine aykırı davranıştan 5 yıl hapse mahkûm edildi (1939). Bursa cezaevinde bulunduÄŸu sırada, burada tutuklu Nâzım Hikmet’le iliÅŸkileri, toplumculuk anlayışı üzerinde etkili oldu (bu konuyla ilgili anıları Nâzım Hikmet’le Üç Buçuk Yıl (1956) kitabındadır.) 1951′de Ä°stanbul’a geldikten sonra tefrika romanlar, kitaplar yayımlayarak yalnızca kalemiyle geçindi. Tedavi için gittiÄŸi Sofya’da öldü. Cenazesi yurda getirildi; mezarı Ä°stanbul’dadır.
Yapıtlarında güç yaÅŸama koÅŸulları içindeki küçük insanları, onların geçim sıkıntılarını canlandırır. Ancak sanat anlayışı yalnızca tanıklık etmeyi deÄŸil, halkın daha iyi bir yaÅŸama ulaÅŸmasına yardımcı olacak uyarıcı, yönlendirici bir gerçekçilik yolunu izlemiÅŸtir. Ä°lk ürünleri 1930′larda kendi yaÅŸam öyküsünden çizgilere dayanan bir çerçevede, Çukurova’da tarım ve fabrika işçilerinin sorunlarını iÅŸlemiÅŸ, daha sonra yaÅŸamını sürdürdüğü Ä°stanbul’da gurbetçilerin, kenar mahalle insanlarının, işçilerin dünyasını yansıtmıştır. YaÅŸamı geniÅŸ bir biçimde kapsayan yapıtı için cezaevi gözlemleri de malzeme olmuÅŸtur. Bu tür yapıtlardan 72. KoÄŸuÅŸ (uzun öykü, 1954) oyun haline getirilerek AST (1967) ve Devrimci Ankara Sanat Tiyatrosu (1976) tarafından sahnelendi. AST’taki temsil sanatçıya Ankara Sanatsevenler DerneÄŸi’nin yılın en iyi oyun yazarı ödülünü kazandırdı. Konularını Çukurova çevresinden alan Vukuat Var (1959), Hanımın ÇiftliÄŸi (1961), Kanlı Topraklar (1963), Kaçak (1970) romanları, toprak sahipleriyle tarım işçilerinin iliÅŸkilerini, tarım kesiminde meydana gelen deÄŸiÅŸmelerin etkilerini, yoksul fabrika işçilerinin dünyasını ele alan bir dizi oluÅŸturur. Murtaza (1952, Bekçi Murtaza adıyla Ulvi Uraz Tiyatrosu’nda sahnelendi 1969; Bekçi adıyla Ali Özgentürk tarafından filme alındı, 1986) fabrika çevresi konu edilirken körü körüne görev duygusuna baÄŸlı kahramanın kiÅŸiliÄŸini çözümler. Köyden kente nüfus göçü, gurbetçi-işçilerin Adana’daki güç yaÅŸamı Bereketli Topraklar Ãœzerinde(1954) romanının eksenini oluÅŸturur. Gurbet KuÅŸları (1962) bu konuyu iÅŸlemeyi gurbetçilerin Ä°stanbul’daki yaÅŸamından kesitler vererek sürdürür. Köylülerin, ırgatların, küçük elsanatlarıyla uÄŸraÅŸanların, küçük memurların vb. kaynaÅŸtığı bu yapıtlar yanında, kadınlarla genç kızlar ve çocukların serüvenlerini ele alan romanlar da özel bir yer tutar. Kenar mahallede yaÅŸayan, kendi toplumsal konumundan daha geriye itilmiÅŸ ailedeki kadınlara ilgili El Kızı (1960), sinema ve eÄŸlence dünyasında sömürülen kadınlarla ilgili Yalancı Dünya (1966), Sokaklardan Bir Kız (1968) bu çerçevedeki romanlarındandır. Suçlu (1957), Küçücük (1960), Sokakların ÇocuÄŸu (1963), gibi romanlarında, Ä°stanbul’un yoksul çevrelerinde, çözülmüş aile yaÅŸamlarının, eÄŸitim bozukluklarının suça ittiÄŸi çocuklar ve onların ayakta kalabilme çabaları canlandırılır. MüfettiÅŸler MüfettiÅŸi (1966) ile onu izleyen Üç Kağıtçı (1969) taÅŸradaki yönetici, memur çevresinin taÅŸlamasıdır. Bunlar ve benzeri romanlarda hareketli olaylar, yer yer ÅŸive taklidinden yararlanan konuÅŸmalarla sergilenen konular, yazarın 200 kadar öyküsünü de beslemiÅŸtir (Ekmek Kavgası, 1949; KardeÅŸ Payı, Sait Faik Hikâye ArmaÄŸanı, 1957; Önce Emek, ve Sait Faik Hikâye ArmaÄŸanı ve TDK ödülü, 1968 vb.) 72. KoÄŸuÅŸ, Murtaza gibi yapıtları yanında roman ve öykülerinden daha baÅŸka sahne uyarlamaları da yapıldı: Eskici Dükkanı (AST tarafından sahnelendi, 1969). KardeÅŸ Payı (Ankara Mithat PaÅŸa Tiyatrosu’nda sahnelendi, 1970-1971).
Yazılar(RSS)